मुखपृष्ठम् · ⬆ स्तोत्राणि

महिषासुरमर्दिनीस्तोत्रम्

अयि गिरिनन्दिनि नन्दितमेदिनि विश्वविनोदिनि नन्दिनुते
गिरिवरविन्ध्यशिरोऽधिनिवासिनि विष्णुविलासिनि जिष्णुनुते ।
भगवति हे शितिकण्ठकुटुम्बिनि भूरिकुटुम्बिनि भूरिकृते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥१॥

ध्रुवपदम्

• महिषासुरमर्दिनि = महिषः चासौ असुरः महिषासुरः (कर्मधारयः); महिषासुरं मर्दितवती इति महिषासुरमर्दिनी (उपपदतत्पुरुषः, णिनिः, ङीप्); तत्सम्बोधने।
• रम्यकपर्दिनि = रम्यः कपर्दः (जटाजूटः) रम्यकपर्दः (कर्मधारयः); सः अस्याः अस्ति इति रम्यकपर्दिनी (इनिः, ङीप्)।
• शैलसुते = शैलस्य सुता (षष्ठीतत्पुरुषः)।

श्लोकः १

• गिरिनन्दिनि = गिरेः नन्दिनी (षष्ठीतत्पुरुषः)।
• नन्दितमेदिनि = नन्दिता मेदिनी यया सा (बहुव्रीहिः)।
• विश्वविनोदिनि = विश्वं विनोदयति इति शीला (उपपदतत्पुरुषः, णिनिः, ङीप्)।
• नन्दिनुते = नन्दिना नुता (तृतीयातत्पुरुषः)।
• गिरिवरविन्ध्यशिरोऽधिनिवासिनि = गिरिषु वरः गिरिवरः (सप्तमीतत्पुरुषः); गिरिवरः चासौ विन्ध्यः (कर्मधारयः); तस्य शिरः (षष्ठीतत्पुरुषः); तत् अधिनिवसति इति शीला (उपपदतत्पुरुषः, णिनिः; अधिशीङ्स्थासां कर्म)।
• विष्णुविलासिनि = विष्णौ (विष्णुरूपेण) विलसति इति शीला (उपपदतत्पुरुषः, णिनिः)।
• जिष्णुनुते = जिष्णुना (इन्द्रेण) नुता (तृतीयातत्पुरुषः)।
• शितिकण्ठकुटुम्बिनि = शितिः (नीलः) कण्ठः यस्य सः शितिकण्ठः (बहुव्रीहिः); शितिकण्ठस्य कुटुम्बिनी (षष्ठीतत्पुरुषः)।
• भूरिकुटुम्बिनि = भूरि कुटुम्बम् अस्याः अस्ति इति (कर्मधारयः, इनिः, ङीप्)।
• भूरिकृते = भूरि कृतं यया सा भूरिकृता (बहुव्रीहिः, टाप्); तत्सम्बोधने।

सुरवरवर्षिणि दुर्धरधर्षिणि दुर्मुखमर्षिणि हर्षरते
त्रिभुवनपोषिणि शङ्करतोषिणि किल्बिषमोषिणि घोषरते ।
दनुजनिरोषिणि दितिसुतरोषिणि दुर्मदशोषिणि सिन्धुसुते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥२॥

• सुरवरवर्षिणि = सुरेषु वराः सुरवराः (सप्तमीतत्पुरुषः); सुरवरेभ्यः (वरान्) वर्षति इति शीला (उपपदतत्पुरुषः, णिनिः)।
• दुर्धरधर्षिणि = दुःखेन ध्रियते इति दुर्धरः (खल्); दुर्धरान् धर्षयति इति शीला (उपपदतत्पुरुषः, णिनिः)।
• दुर्मुखमर्षिणि = दुर्मुखम् (असुरविशेषम्) मृष्यति (अभिभवति) इति शीला (उपपदतत्पुरुषः, णिनिः)।
• हर्षरते = हर्षे रता (सप्तमीतत्पुरुषः)।
• त्रिभुवनपोषिणि = त्रयाणां भुवनानां समाहारः त्रिभुवनम् (समाहारद्विगुः); तत् पुष्णाति इति शीला (उपपदतत्पुरुषः, णिनिः)।
• शङ्करतोषिणि = शङ्करं तोषयति इति शीला (उपपदतत्पुरुषः, णिनिः)।
• किल्बिषमोषिणि = किल्बिषं मुष्णाति इति शीला (उपपदतत्पुरुषः, णिनिः)।
• घोषरते = घोषे रता (सप्तमीतत्पुरुषः)।
• दनुजनिरोषिणि = दनोः जाताः दनुजाः (उपपदतत्पुरुषः, डः); दनुजेषु नितरां रुष्यति इति शीला (उपपदतत्पुरुषः, णिनिः)।
• दितिसुतरोषिणि = दितेः सुताः दितिसुताः (षष्ठीतत्पुरुषः); तेषु रुष्यति इति शीला (उपपदतत्पुरुषः, णिनिः)।
• दुर्मदशोषिणि = दुष्टः मदः दुर्मदः (प्रादितत्पुरुषः); तं शोषयति इति शीला (उपपदतत्पुरुषः, णिनिः)।
• सिन्धुसुते = सिन्धोः सुता (षष्ठीतत्पुरुषः) — लक्ष्मीरूपा।

अयि जगदम्ब मदम्ब कदम्बवनप्रियवासिनि हासरते
शिखरिशिरोमणितुङ्गहिमालयशृङ्गनिजालयमध्यगते ।
मधुमधुरे मधुकैटभगञ्जिनि कैटभभञ्जिनि रासरते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥३॥

• जगदम्ब = जगतः अम्बा (षष्ठीतत्पुरुषः)।
• मदम्ब = मम अम्बा (षष्ठीतत्पुरुषः)।
• कदम्बवनप्रियवासिनि = कदम्बानां वनम् (षष्ठीतत्पुरुषः); कदम्बवने प्रियं वसति इति शीला (उपपदतत्पुरुषः, णिनिः)।
• हासरते = हासे रता (सप्तमीतत्पुरुषः)।
• शिखरिशिरोमणितुङ्गहिमालयशृङ्गनिजालयमध्यगते —
  • शिखराणि सन्ति एषाम् इति शिखरिणः (पर्वताः, इनिः);
  • शिखरिणां शिरोमणिः (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • तुङ्गः चासौ हिमालयः (कर्मधारयः);
  • शिखरिशिरोमणिः चासौ तुङ्गहिमालयः (कर्मधारयः);
  • तस्य शृङ्गम् (षष्ठीतत्पुरुषः); निजः आलयः निजालयः (कर्मधारयः);
  • शृङ्गम् एव निजालयः (रूपककर्मधारयः); तस्य मध्यम् (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • तत् गता (द्वितीयातत्पुरुषः)।
• मधुमधुरे = मधु इव मधुरा (उपमानपूर्वपदकर्मधारयः)।
• मधुकैटभगञ्जिनि = मधुः च कैटभः च मधुकैटभौ (इतरेतरद्वन्द्वः); तौ गञ्जयति (तिरस्करोति) इति शीला (उपपदतत्पुरुषः, णिनिः)।
• कैटभभञ्जिनि = कैटभं भनक्ति इति शीला (उपपदतत्पुरुषः, णिनिः)।
• रासरते = रासे रता (सप्तमीतत्पुरुषः)।

अयि शतखण्डविखण्डितरुण्डवितुण्डितशुण्डगजाधिपते
रिपुगजगण्डविदारणचण्डपराक्रमशौण्डमृगाधिपते ।
निजभुजदण्डविपातितखण्डनिपातितमुण्डभटाधिपते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥४॥

• शतखण्डविखण्डितरुण्डवितुण्डितशुण्डगजाधिपते —
  • शतं खण्डानि यथा तथा विखण्डिताः शतखण्डविखण्डिताः (सुप्सुपासमासः);
  • शतखण्डविखण्डिताः रुण्डाः (कबन्धाः) येषां ते (बहुव्रीहिः);
  • वितुण्डिताः शुण्डाः येषां ते वितुण्डितशुण्डाः (बहुव्रीहिः);
  • गजानाम् अधिपतयः गजाधिपतयः (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • शतखण्डविखण्डितरुण्डाः वितुण्डितशुण्डाः गजाधिपतयः यया सा (बहुव्रीहिः); तत्सम्बोधने।
• रिपुगजगण्डविदारणचण्डपराक्रमशुण्डमृगाधिपते —
  • रिपवः एव गजाः रिपुगजाः (रूपककर्मधारयः); तेषां गण्डाः (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • तेषां विदारणम् (षष्ठीतत्पुरुषः); चण्डः पराक्रमः (कर्मधारयः);
  • रिपुगजगण्डविदारणे चण्डपराक्रमः यस्य सः (बहुव्रीहिः);
  • मृगाणाम् अधिपतिः मृगाधिपतिः (सिंहः) (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • तादृशः शौण्डः (दक्षः) मृगाधिपतिः (वाहनम्) यस्याः सा (बहुव्रीहिः); तत्सम्बोधने।
• निजभुजदण्डनिपातितखण्डविपातितमुण्डभटाधिपते —
  • निजौ भुजौ (कर्मधारयः); भुजौ दण्डौ इव भुजदण्डौ (उपमितकर्मधारयः);
  • निजभुजदण्डाभ्यां निपातिताः (तृतीयातत्पुरुषः);
  • खण्डशः विपातिताः मुण्डाः (शिरांसि) येषां ते (बहुव्रीहिः);
  • भटानाम् अधिपतयः (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • तादृशाः भटाधिपतयः यया सा (बहुव्रीहिः); तत्सम्बोधने।

अयि रणदुर्मदशत्रुवधोदितदुर्धरनिर्जरशक्तिभृते
चतुरविचारधुरीणमहाशिवदूतकृतप्रमथाधिपते ।
दुरितदुरीहदुराशयदुर्मतिदानवदूतकृतान्तमते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥५॥

• रणदुर्मदशत्रुवधोदितदुर्धरनिर्जरशक्तिभृते —
  • रणे दुर्मदाः (सप्तमीतत्पुरुषः); ते च ते शत्रवः (कर्मधारयः);
  • तेषां वधः (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्मै उदिता (चतुर्थीतत्पुरुषः);
  • निर्गता जरा येभ्यः ते निर्जराः (देवाः) (प्रादिबहुव्रीहिः);
  • निर्जराणां शक्तिः (षष्ठीतत्पुरुषः); दुर्धरा चासौ निर्जरशक्तिः (कर्मधारयः);
  • रणदुर्मदशत्रुवधोदिता दुर्धरनिर्जरशक्तिः भृता यया सा (बहुव्रीहिः); तत्सम्बोधने।
• चतुरविचारधुरीणमहाशिवदूतकृतप्रमथाधिपते —
  • चतुरः विचारः (कर्मधारयः); तस्य धुरं वहति इति धुरीणः (खः);
  • महान् शिवः महाशिवः (कर्मधारयः); चतुरविचारधुरीणः महाशिवः (कर्मधारयः);
  • प्रमथानाम् अधिपतिः (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • चतुरविचारधुरीणः महाशिवः प्रमथाधिपतिः दूतः कृतः यया सा (बहुव्रीहिः) — शिवदूती; तत्सम्बोधने।
• दुरितदुरीहदुराशयदुर्मतिदानवदूतकृतान्तमते —
  • दानवानां दूताः (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • दुरिताः दुरीहाः दुराशयाः दुर्मतयः च ते दानवदूताः (कर्मधारयः);
  • तेषु कृतान्तः (अन्तकः) इव मतिः यस्याः सा (बहुव्रीहिः); तत्सम्बोधने।

अयि शरणागतवैरिवधूवरवीरवराभयदायकरे
त्रिभुवनमस्तकशूलविरोधिशिरोऽधिकृतामलशूलकरे ।
दुमिदुमितामरदुन्दुभिनादमहोमुखरीकृतदिङ्निकरे
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥६॥

• शरणागतवैरिवधूवरवीरवराभयदायकरे —
  • शरणम् आगताः (द्वितीयातत्पुरुषः);
  • वैरिणां वध्वः (षष्ठीतत्पुरुषः); तासां वराः (पतयः) (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • शरणागताः वैरिवधूवराः वीराः (कर्मधारयः);
  • वरम् अभयं ददाति इति वराभयदायकः (उपपदतत्पुरुषः, ण्वुल्);
  • तेभ्यः वराभयदायकः करः यस्याः सा (बहुव्रीहिः); तत्सम्बोधने।
• त्रिभुवनमस्तकशूलविरोधिशिरोऽधिकृतामलशूलकरे —
  • त्रिभुवनस्य मस्तके शूलवत् स्थिताः विरोधिनः (उपमानपूर्वपदः);
  • तेषां शिरांसि (षष्ठीतत्पुरुषः); शिरः अधिकृतः (लक्ष्यीकृतः) (द्वितीयातत्पुरुषः);
  • अमलः शूलः (कर्मधारयः);
  • शिरोऽधिकृतः अमलशूलः करे यस्याः सा (व्यधिकरणबहुव्रीहिः); तत्सम्बोधने।
• दुमिदुमितामरदुन्दुभिनादमहोमुखरीकृतदिङ्मकरे (पाठान्तरम् — दिङ्निकरे) —
  • अमराणां दुन्दुभयः (षष्ठीतत्पुरुषः); दुमिदुमिताः (दुमिदुमि इति ध्वनन्तः) अमरदुन्दुभयः (कर्मधारयः);
  • तेषां नादः (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • दिशां निकरः दिङ्निकरः (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • अमुखरः मुखरः कृतः मुखरीकृतः (च्विः);
  • दुमिदुमितामरदुन्दुभिनादेन महः (सोत्सवं) मुखरीकृतः दिङ्निकरः यया सा (बहुव्रीहिः); तत्सम्बोधने।

अयि निजहुङ्कृतिमात्रनिराकृतधूम्रविलोचनधूम्रशते
समरविशोषितशोणितबीजसमुद्भवशोणितबीजलते ।
शिवशिवशुम्भनिशुम्भमहाहवतर्पितभूतपिशाचरते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥७॥

• निजहुङ्कृतिमात्रनिराकृतधूम्रविलोचनधूम्रशते —
  • निजा हुङ्कृतिः (कर्मधारयः); हुङ्कृतिः एव हुङ्कृतिमात्रम् (मयूरव्यंसकादिः);
  • तेन निराकृतः (तृतीयातत्पुरुषः);
  • धूम्रे विलोचने यस्य सः धूम्रविलोचनः (बहुव्रीहिः);
  • धूम्राणां शतम् (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • निजहुङ्कृतिमात्रेण निराकृतौ धूम्रविलोचनः धूम्रशतं च यया सा (बहुव्रीहिः); तत्सम्बोधने।
• समरविशोषितशोणितबीजसमुद्भवशोणितबीजलते —
  • शोणितं बीजं यस्य सः शोणितबीजः (रक्तबीजः) (बहुव्रीहिः);
  • शोणितात् समुद्भवाः (पञ्चमीतत्पुरुषः); शोणितबीजानां लताः (सन्ततयः) (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • समरे विशोषितः शोणितबीजः, समुद्भवशोणितबीजलताः च यया सा (बहुव्रीहिः); तत्सम्बोधने।
• शिवशिवशुम्भनिशुम्भमहाहवतर्पितभूतपिशाचरते —
  • शुम्भः च निशुम्भः च (इतरेतरद्वन्द्वः); महान् आहवः महाहवः (कर्मधारयः);
  • शुम्भनिशुम्भयोः महाहवः (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • भूताः च पिशाचाः च (इतरेतरद्वन्द्वः);
  • शुम्भनिशुम्भमहाहवे तर्पिताः भूतपिशाचाः यया सा (बहुव्रीहिः);
  • "शिवशिव" — आम्रेडितम् (मङ्गलार्थे / आश्चर्ये)।

धनुरनुषङ्गरणक्षणसङ्गपरिस्फुरदङ्गनटत्कटके
कनकपिशङ्गपृषत्कनिषङ्गरसद्भटशृङ्गहताबटुके ।
कृतचतुरङ्गबलक्षितिरङ्गघटद्बहुरङ्गरटद्बटुके
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥८॥

• धनुरनुषङ्गरणक्षणसङ्गपरिस्फुरदङ्गनटत्कटके —
  • धनुषः अनुषङ्गः (षष्ठीतत्पुरुषः); रणस्य क्षणः (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्मिन् सङ्गः (सप्तमीतत्पुरुषः);
  • परिस्फुरत् अङ्गम् (कर्मधारयः); नटन्तौ कटकौ (कङ्कणौ) (कर्मधारयः);
  • धनुरनुषङ्गेण रणक्षणसङ्गे परिस्फुरदङ्गे नटत्कटके यस्याः सा (बहुव्रीहिः); तत्सम्बोधने।
• कनकपिशङ्गपृषत्कनिषङ्गरसद्भटशृङ्गहताबटुके —
  • कनकम् इव पिशङ्गाः (उपमानपूर्वपदकर्मधारयः); ते च ते पृषत्काः (बाणाः) (कर्मधारयः);
  • तेषां निषङ्गः (तूणीरः) (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • रसन्तः भटाः (कर्मधारयः); भटेषु शृङ्गाणि (प्रधानाः) (सप्तमीतत्पुरुषः);
  • कनकपिशङ्गपृषत्कनिषङ्गेन रसद्भटशृङ्गाः हताः, बटुकाः (भैरवगणाः) च यस्याः सा (बहुव्रीहिः) — अर्थः साम्प्रदायिकः, विवादास्पदः।
• कृतचतुरङ्गबलक्षितिरङ्गघटद्बहुरङ्गरटद्बटुके —
  • चत्वारि अङ्गानि यस्य तत् चतुरङ्गं बलम् (बहुव्रीहिः, कर्मधारयः);
  • क्षितिः एव रङ्गः (रूपककर्मधारयः);
  • घटन्तः बहवः रङ्गाः येषां ते घटद्बहुरङ्गाः (बहुव्रीहिः); रटन्तः बटुकाः (कर्मधारयः);
  • कृतचतुरङ्गबलक्षितिरङ्गे घटद्बहुरङ्गाः रटद्बटुकाः यस्याः सा (बहुव्रीहिः); तत्सम्बोधने।

सुरललनाततथेयितथेयिकृताभिनयोदरनृत्यरते
कृतकुकुथःकुकुथोगडदादिकतालकुतूहलगानरते ।
धुधुकुटधुक्कुटधिंधिमितध्वनिधीरमृदङ्गनिनादरते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥९॥

सर्वेषु पाठेषु न विद्यतेऽयं श्लोकः

• सुरललनाततथेयितथेयिकृताभिनयोदरनृत्यरते —
  • सुराणां ललनाः सुरललनाः (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • "ततथेयि तथेयि" — नृत्ताक्षराणाम् अनुकरणम्;
  • कृतः अभिनयः कृताभिनयः (कर्मधारयः);
  • कृताभिनयः उदरे (अन्तः) यस्य तत् कृताभिनयोदरम् (व्यधिकरणबहुव्रीहिः), नृत्यम्;
  • सुरललनाभिः ततथेयितथेयि इति कृताभिनयोदरं नृत्यम् (तृतीयातत्पुरुषः, कर्मधारयः);
  • तस्मिन् रता (सप्तमीतत्पुरुषः)।
• कृतकुकुथःकुकुथोगडदादिकतालकुतूहलगानरते —
  • "कुकुथः कुकुथः गडद" — तालाक्षराणाम् अनुकरणम्;
  • कुकुथःकुकुथोगडदाः आदौ येषां ते …आदिकाः (बहुव्रीहिः, कप्);
  • तादृशाः तालाः (कर्मधारयः);
  • तालेषु कुतूहलम् (सप्तमीतत्पुरुषः);
  • तालकुतूहलेन युक्तं गानम् (मध्यमपदलोपी कर्मधारयः);
  • कृतं गानम् (कर्मधारयः); तस्मिन् रता (सप्तमीतत्पुरुषः)।
• धुधुकुटधुक्कुटधिंधिमितध्वनिधीरमृदङ्गनिनादरते —
  • "धुधुकुट धुक्कुट धिंधिम्" — मृदङ्गध्वनेः अनुकरणम्;
  • धिंधिम् इति जातः धिंधिमितः (इतच्); धुधुकुटधुक्कुटधिंधिमितः ध्वनिः (कर्मधारयः);
  • मृदङ्गस्य निनादः (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • धीरः मृदङ्गनिनादः (कर्मधारयः);
  • तादृशध्वनियुक्तः धीरमृदङ्गनिनादः (मध्यमपदलोपी कर्मधारयः);
  • तस्मिन् रता (सप्तमीतत्पुरुषः)।

जयजयजप्यजये जयशब्दपरस्तुतितत्परविश्वनुते
झणझणझिञ्झिमिझिङ्कृतनूपुरशिञ्जितमोहितभूतपते ।
नटितनटार्धनटीनटनायकनाटितनाट्यसुगानरते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥१०॥

• जयजयजप्यजये = "जय जय" इति जप्यः जयः यस्याः सा (बहुव्रीहिः); तत्सम्बोधने।
• जयशब्दपरस्तुतितत्परविश्वनुते —
  • जय इति शब्दः जयशब्दः (मध्यमपदलोपी कर्मधारयः);
  • जयशब्दः परः (प्रधानः) यस्यां सा जयशब्दपरा (बहुव्रीहिः); सा चासौ स्तुतिः (कर्मधारयः);
  • तस्यां तत्परम् (सप्तमीतत्पुरुषः); तत्परं च तत् विश्वम् (कर्मधारयः);
  • तेन नुता (तृतीयातत्पुरुषः)।
• झणझणझिञ्झिमिझिङ्कृतनूपुरशिञ्जितमोहितभूतपते —
  • झणझणझिञ्झिमि इति झिङ्कृताः नूपुराः (कर्मधारयः); तेषां शिञ्जितम् (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • भूतानां पतिः भूतपतिः (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • नूपुरशिञ्जितेन मोहितः भूतपतिः यया सा (बहुव्रीहिः); तत्सम्बोधने।
• नटितनटार्धनटीनटनायकनाटितनाट्यसुगानरते —
  • नटस्य (शिवस्य) अर्धम् (एकदेशितत्पुरुषः); नटार्धं नटी यस्य सः नटार्धनटी (अर्धनारीश्वरः) (बहुव्रीहिः);
  • नटीनटयोः नायकः (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • नटितेन नटार्धनटीनटनायकेन नाटितं नाट्यम् (तृतीयातत्पुरुषः);
  • शोभनं गानं सुगानम् (प्रादितत्पुरुषः); नाट्यं च सुगानं च (समाहारद्वन्द्वः);
  • तस्मिन् रता (सप्तमीतत्पुरुषः)।

अयि सुमनस्सुमनस्सुमनस्सुमनस्सुमनोहरकान्तियुते
श्रितरजनीरजनीरजनीरजनीरजनीकरवक्त्रवृते ।
सुनयनविभ्रमरभ्रमरभ्रमरभ्रमरभ्रमराधिपते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥११॥

(यमकम्)

• सुमनस्सुमनस्सुमनस्सुमनस्सुमनोहरकान्तियुते —
  • शोभनं मनः येषां ते सुमनसः (देवाः / सज्जनाः / पुष्पाणि) (बहुव्रीहिः);
  • पदच्छेदः — सुमनःसु (देवेषु) सुमनःसु (सज्जनेषु) सुमनःसु (पुष्पेषु) …;
  • सुष्ठु मनोहरा सुमनोहरा (प्रादितत्पुरुषः); सुमनोहरा कान्तिः (कर्मधारयः);
  • तया युता (तृतीयातत्पुरुषः)।
• श्रितरजनीरजनीरजनीरजनीरजनीकरवक्त्रवृते —
  • रजनीं करोति इति रजनीकरः (चन्द्रः) (उपपदतत्पुरुषः, टः);
  • रजनीकरः इव वक्त्रम् (उपमानपूर्वपदकर्मधारयः);
  • श्रिता रजनी (कर्मधारयः) …;
  • रजनीकरवक्त्रेण वृता (तृतीयातत्पुरुषः)।
• सुनयनविभ्रमरभ्रमरभ्रमरभ्रमरभ्रमराधिपते —
  • शोभने नयने सुनयने (प्रादितत्पुरुषः);
  • सुनयनयोः विभ्रमः (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • भ्रमराणाम् अधिपतिः (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • सुनयनविभ्रमेण भ्रमरान् अपि भ्रमयन्ती, भ्रमराधिपतिः (मन्मथः) यस्याः वशे सा (बहुव्रीहिः) — यमकवशात् अर्थः साम्प्रदायिकः।

सहितमहाहवमल्लमतल्लिकमल्लितरल्लकमल्लरते
विरचितवल्लिकपल्लिकमल्लिकझिल्लिकभिल्लिकवर्गवृते ।
सितकृतफुल्लिसमुल्लसितारुणतल्लजपल्लवसल्ललिते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥१२॥

• सहितमहाहवमल्लमतल्लिकमल्लितरल्लकमल्लरते —
  • महान् आहवः (कर्मधारयः);
  • प्रशस्ताः मल्लाः मल्लमतल्लिकाः (कर्मधारयः, "प्रशंसावचनैश्च");
  • मल्लिताः (युद्धसज्जाः) रल्लकाः (कर्मधारयः);
  • सहितमहाहवे मल्लमतल्लिकैः मल्लितरल्लकैः सह मल्ले रता (सप्तमीतत्पुरुषः)।
• विरचितवल्लिकपल्लिकमल्लिकझिल्लिकभिल्लिकवर्गवृते —
  • वल्लिकाः च पल्लिकाः च मल्लिकाः च झिल्लिकाः च भिल्लिकाः च (इतरेतरद्वन्द्वः);
  • तासां वर्गः (षष्ठीतत्पुरुषः); विरचितः वर्गः (कर्मधारयः);
  • तेन वृता (तृतीयातत्पुरुषः)।
• सितकृतफुल्लसमुल्लसितारुणतल्लजपल्लवसल्ललिते (as corrected; see typos file) —
  • सितेन (स्मितेन) कृतं फुल्लम् (विकासः) (तृतीयातत्पुरुषः);
  • समुल्लसिताः अरुणाः (कर्मधारयः);
  • तल्लजाः (प्रशस्ताः) पल्लवाः (कर्मधारयः, "मतल्लिकामचर्चिकाप्रकाण्डमुद्धतल्लजौ");
  • सत् (सम्यक्) ललिता (सुप्सुपासमासः);
  • तादृशैः पल्लवैः सल्ललिता — तत्सम्बोधने।

अविरलगण्डगलन्मदमेदुरमत्तमतङ्गजराजपते
त्रिभुवनभूषणभूतकलानिधिरूपपयोनिधिराजसुते ।
अयि सुदतीजनलालसमानसमोहनमन्मथराजसुते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥१३॥

• अविरलगण्डगलन्मदमेदुरमत्तमतङ्गजराजपते —
  • न विरलम् अविरलम् (नञ्तत्पुरुषः);
  • गण्डात् गलन् (पञ्चमीतत्पुरुषः); गण्डगलन् मदः (कर्मधारयः);
  • तेन मेदुराः (तृतीयातत्पुरुषः);
  • मतङ्गात् जातः मतङ्गजः (उपपदतत्पुरुषः, डः); मतङ्गजानां राजा (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • अविरलगण्डगलन्मदमेदुराः मत्ताः मतङ्गजराजाः (कर्मधारयः);
  • तेषां पतिः (स्वामिनी) — षष्ठीतत्पुरुषः; तत्सम्बोधने।
• त्रिभुवनभूषणभूतकलानिधिरूपपयोनिधिराजसुते —
  • त्रिभुवनस्य भूषणम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तत् भूतः (= इव स्थितः);
  • कलानां निधिः कलानिधिः (चन्द्रः) (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • त्रिभुवनभूषणभूतः कलानिधिः रूपं यस्याः (बहुव्रीहिः);
  • पयांसि निधीयन्ते अस्मिन् इति पयोनिधिः (उपपदतत्पुरुषः, किः);
  • पयोनिधीनां राजा (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्य सुता (षष्ठीतत्पुरुषः) — लक्ष्मीरूपा।
• सुदतीजनलालसमानसमोहनमन्मथराजसुते —
  • शोभनाः दन्ताः यस्याः सा सुदती (बहुव्रीहिः, दतृ-आदेशः, ङीप्);
  • सुदतीनां जनः (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्मिन् लालसम् (सप्तमीतत्पुरुषः);
  • लालसं मानसम् (कर्मधारयः); तस्य मोहनः (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • मनः मथ्नाति इति मन्मथः (पृषोदरादिः);
  • मोहनः मन्मथः (कर्मधारयः); मन्मथानां राजा (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • तस्य सुता (षष्ठीतत्पुरुषः)।

कमलदलामलकोमलकान्तिकलाकलितामलभाललते
सकलविलासकलानिलयक्रमकेलिचलत्कलहंसकुले ।
अलिकुलसङ्कुलकुवलयमण्डलमौलिमिलद्बकुलालिकुले
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥१४॥

• कमलदलामलकोमलकान्तिकलाकलितामलभाललते —
  • कमलस्य दलम् (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • कमलदलम् इव अमला कोमला कान्तिः (उपमानपूर्वपदकर्मधारयः);
  • तस्याः कलाः (षष्ठीतत्पुरुषः); ताभिः कलितम् (तृतीयातत्पुरुषः);
  • अमलं भालम् (कर्मधारयः);
  • कमलदलामलकोमलकान्तिकलाकलितम् अमलं भालं यस्याः सा, लता इव (बहुव्रीहिः, उपमितः); तत्सम्बोधने।
• सकलविलासकलानिलयक्रमकेलिचलत्कलहंसकुले —
  • सकलाः विलासकलाः (कर्मधारयः); तासां निलयः (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • तादृशः क्रमः (गतिः) (कर्मधारयः);
  • केलिषु चलन्तः कलहंसाः (सप्तमीतत्पुरुषः, कर्मधारयः);
  • कलहंसानां कुलम् (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • सकलविलासकलानिलयक्रमेण केलिचलत् कलहंसकुलं यस्याः सा (बहुव्रीहिः); तत्सम्बोधने।
• अलिकुलसङ्कुलकुवलयमण्डलमौलिमिलद्बकुलालिकुले —
  • अलीनां कुलम् (षष्ठीतत्पुरुषः); तेन सङ्कुलम् (तृतीयातत्पुरुषः);
  • कुवलयानां मण्डलम् (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • मौलौ मिलन्ति बकुलानि (सप्तमीतत्पुरुषः);
  • अलिकुलसङ्कुलं कुवलयमण्डलं, मौलिमिलद्बकुलेषु अलिकुलं च यस्याः सा (बहुव्रीहिः); तत्सम्बोधने।

करमुरलीरववीजितकूजितलज्जितकोकिलमञ्जुमते
मिलितपुलिन्दमनोहरगुञ्जितरञ्जितशैलनिकुञ्जगते ।
निजगणभूतमहाशबरीगणसद्गुणसम्भृतकेलितले
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥१५॥

• करमुरलीरववीजितकूजितलज्जितकोकिलमञ्जुमते —
  • करे मुरली (सप्तमीतत्पुरुषः); तस्याः रवः (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • तेन वीजितम् (तृतीयातत्पुरुषः); वीजितं च तत् कूजितम् (कर्मधारयः);
  • तेन लज्जिताः कोकिलाः (तृतीयातत्पुरुषः);
  • मञ्जुः मतिः (कर्मधारयः);
  • करमुरलीरववीजितकूजितेन लज्जितकोकिला मञ्जुमतिः यस्याः सा (बहुव्रीहिः); तत्सम्बोधने।
• मिलितपुलिन्दमनोहरगुञ्जितरञ्जितशैलनिकुञ्जगते —
  • मिलिताः पुलिन्दाः (कर्मधारयः); तेषां मनोहरं गुञ्जितम् (षष्ठीतत्पुरुषः, कर्मधारयः);
  • तेन रञ्जितः (तृतीयातत्पुरुषः);
  • शैलस्य निकुञ्जः (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • रञ्जितः शैलनिकुञ्जः (कर्मधारयः); तं गता (द्वितीयातत्पुरुषः)।
• निजगणभूतमहाशबरीगणसद्गुणसम्भृतकेलितले —
  • निजः गणः (कर्मधारयः); निजगणभूताः (= निजगणरूपाः);
  • महत्यः शबर्यः महाशबर्यः (कर्मधारयः); तासां गणः (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • सन्तः गुणाः सद्गुणाः (कर्मधारयः);
  • सद्गुणैः सम्भृतम् (तृतीयातत्पुरुषः); केल्याः तलम् (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • निजगणभूतमहाशबरीगणसद्गुणैः सम्भृतं केलितलं यस्याः सा (बहुव्रीहिः); तत्सम्बोधने।

कटितटपीतदुकूलविचित्रमयूखतिरस्कृतचन्द्ररुचे
प्रणतसुरासुरमौलिमणिस्फुरदंशुलसन्नखचन्द्ररुचे ।
जितकनकाचलमौलिमदोर्जितनिर्भरकुञ्जरकुम्भकुचे
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥१६॥

• कटितटपीतदुकूलविचित्रमयूखतिरस्कृतचन्द्ररुचे —
  • कटिः एव तटम् (रूपककर्मधारयः);
  • कटितटे पीतं दुकूलम् (सप्तमीतत्पुरुषः, कर्मधारयः);
  • तस्य विचित्राः मयूखाः (षष्ठीतत्पुरुषः, कर्मधारयः);
  • चन्द्रस्य रुचिः (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • पीतदुकूलविचित्रमयूखैः तिरस्कृता चन्द्ररुचिः यया सा (बहुव्रीहिः); तत्सम्बोधने।
• प्रणतसुरासुरमौलिमणिस्फुरदंशुलसन्नखचन्द्ररुचे —
  • सुराः च असुराः च (इतरेतरद्वन्द्वः); प्रणताः सुरासुराः (कर्मधारयः);
  • तेषां मौलयः (षष्ठीतत्पुरुषः); मौलिषु मणयः (सप्तमीतत्पुरुषः);
  • स्फुरन्तः अंशवः (कर्मधारयः); मौलिमणीनां स्फुरदंशवः (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • नखाः चन्द्राः इव नखचन्द्राः (उपमितकर्मधारयः);
  • स्फुरदंशुभिः लसन्तः नखचन्द्राः (तृतीयातत्पुरुषः);
  • तेषां रुचिः यस्याः सा (बहुव्रीहिः); तत्सम्बोधने।
• जितकनकाचलमौलिमदोर्जितनिर्भरकुञ्जरकुम्भकुचे —
  • कनकमयः अचलः कनकाचलः (मध्यमपदलोपी कर्मधारयः); तस्य मौलिः (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • जितः कनकाचलमौलिः याभ्यां तौ (बहुव्रीहिः);
  • मदेन ऊर्जिताः (तृतीयातत्पुरुषः); निर्भराः कुञ्जराः (कर्मधारयः);
  • कुञ्जराणां कुम्भौ (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • तादृशौ कुञ्जरकुम्भौ इव कुचौ यस्याः सा (बहुव्रीहिः); तत्सम्बोधने।

विजितसहस्रकरैकसहस्रकरैकसहस्रकरैकनुते
कृतसुरतारकसङ्गरतारकसङ्गरतारकसूनुसुते ।
सुरथसमाधिसमानसमाधिसमाधिसमाधिसुजातरते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥१७॥

(यमकम्)

• विजितसहस्रकरैकसहस्रकरैकसहस्रकरैकनुते —
  • सहस्रं कराः (किरणाः / हस्ताः) यस्य सः सहस्रकरः (सूर्यः / कार्तवीर्यः …) (बहुव्रीहिः);
  • विजितः सहस्रकरः यैः ते विजितसहस्रकराः (बहुव्रीहिः);
  • तादृशैः एकैः (मुख्यैः) सहस्रकरैः नुता (तृतीयातत्पुरुषः) — यमकवशात् त्रिरावृत्तिः।
• कृतसुरतारकसङ्गरतारकसङ्गरतारकसूनुसुते —
  • सुराणां तारकः (त्राता) सुरतारकः (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • सङ्गरे (युद्धे) तारकः (असुरः) (सप्तमीतत्पुरुषः);
  • कृतः सुरतारकः सङ्गरः येन, सङ्गरे तारकं हतवान् सः सूनुः (स्कन्दः);
  • तादृशः सूनुः सुतः यस्याः सा (बहुव्रीहिः); तत्सम्बोधने।
• सुरथसमाधिसमानसमाधिसमाधिसमाधिसुजातरते —
  • सुरथः च समाधिः च सुरथसमाधी (इतरेतरद्वन्द्वः);
  • समानः समाधिः (कर्मधारयः);
  • सुरथसमाध्योः समानसमाधिना (योगेन) सुजाते (सम्यक् निष्पन्ने) रता (सप्तमीतत्पुरुषः); तत्सम्बोधने।

पदकमलं करुणानिलये वरिवस्यति योऽनुदिनं सुशिवे
अयि कमले कमलानिलये कमलानिलयः स कथं न भवेत् ।
तव पदमेव परम्पदमित्यनुशीलयतो मम किं न शिवे
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥१८॥

• पदकमलम् = पदं कमलम् इव (उपमितकर्मधारयः)।
• करुणानिलये = करुणा निलीयते अस्याम् इति करुणानिलया (षष्ठीतत्पुरुषः / अधिकरणार्थे); तत्सम्बोधने।
• अनुदिनम् = दिने दिने (अव्ययीभावः, वीप्सायाम्)।
• सुशिवे = शोभना शिवा (प्रादितत्पुरुषः)।
• कमलानिलये = कमलानां निलयः (आलयः) यस्याः सा (बहुव्रीहिः) / कमलायाः निलयरूपा; तत्सम्बोधने।
• कमलानिलयः = कमलायाः (लक्ष्म्याः) निलयः (षष्ठीतत्पुरुषः)।
• परम्पदम् = परं पदम् (कर्मधारयः)।

कनकलसत्कलसिन्धुजलैरनुषिञ्चति ते गुणरङ्गभुवं
भजति स किं न शचीकुचकुम्भतटीपरिरम्भसुखानुभवम् ।
तव चरणं शरणं करवाणि नतामरवाणिनिवासि शिवं
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥१९॥

• कनकलसत्कलसिन्धुजलैः —
  • कनकवत् लसत् (उपमानपूर्वपदकर्मधारयः);
  • सिन्धोः जलम् (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • कनकलसत् कलं (मधुरं) सिन्धुजलम् (कर्मधारयः); तैः।
• गुणरङ्गभुवम् = गुणानां रङ्गः (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्य भूः (षष्ठीतत्पुरुषः); ताम्।
• शचीकुचकुम्भतटीपरिरम्भसुखानुभवम् —
  • शच्याः कुचौ (षष्ठीतत्पुरुषः); कुचौ कुम्भौ इव (उपमितकर्मधारयः);
  • तयोः तटी (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्याः परिरम्भः (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • तेन सुखम् (तृतीयातत्पुरुषः); तस्य अनुभवः (षष्ठीतत्पुरुषः); तम्।
• नतामरवाणि = नताः अमराः यस्याः सा नतामरा (बहुव्रीहिः); नतामरा वाणी (कर्मधारयः); तत्सम्बोधने।
• निवासि शिवम् — "निवासि" = निवसति इति शीलम् (णिनिः, नपुंसकम्), शिवम् इत्यस्य विशेषणम्।

तव विमलेन्दुकुलं वदनेन्दुमलं सकलन्ननुकूलयते
किमु पुरुहूतपुरीन्दुमुखीसुमुखीभिरसौ विमुखीक्रियते ।
मम तु मतं शिवनामधने भवती कृपया किमुत क्रियते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥२०॥

• विमलेन्दुकुलम् = विमलः इन्दुः (कर्मधारयः); तस्य कुलम् (षष्ठीतत्पुरुषः)।
• वदनेन्दुम् = वदनम् इन्दुः इव (उपमितकर्मधारयः) — पदच्छेदः: वदनेन्दुम् + अलम्।
• पुरुहूतपुरीन्दुमुखीसुमुखीभिः —
  • पुरु (बहुधा) हूयते इति पुरुहूतः (इन्द्रः);
  • तस्य पुरी (षष्ठीतत्पुरुषः);
  • इन्दुः इव मुखं यस्याः सा इन्दुमुखी (बहुव्रीहिः, ङीष्);
  • शोभनं मुखं यस्याः सा सुमुखी (बहुव्रीहिः, ङीष्);
  • पुरुहूतपुर्याः इन्दुमुख्यः सुमुख्यः (षष्ठीतत्पुरुषः, कर्मधारयः); ताभिः।
• विमुखीक्रियते = अविमुखः विमुखः क्रियते (च्विः)।
• शिवनामधने = शिवस्य नाम (षष्ठीतत्पुरुषः); शिवनाम एव धनं यस्याः सा (बहुव्रीहिः); तत्सम्बोधने।

अयि मयि दीनदयालुतया कृपयैव त्वया भवितव्यमुमे
अयि जगतो जननी कृपयासि यथासि तथाऽनुमितासिरते ।
यदुचितमत्र भवत्युररीकुरुतादुरुतापमपाकुरुते
जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते ॥२१॥

• दीनदयालुतया = दीनेषु दयालुः (सप्तमीतत्पुरुषः); तस्य भावः दीनदयालुता (तल्); तया।
• उरुतापम् = उरुः तापः (कर्मधारयः); तम्।
• यदुचितम् — पदच्छेदः: यत् + उचितम् (not a compound).
• तथाऽनुमितासिरते — पदच्छेदः: तथा + अनुमिता + असि + रते (रते = रतिरूपे, सम्बोधनम्).