मुकुन्दमाला¶

श्रीवल्लभेति वरदेति दयापरेति भक्तप्रियेति भवलुण्ठनकोविदेति ।
नाथेति नागशयनेति जगन्निवासेत्यालापिनं प्रतिपदं कुरु मां मुकुन्द ॥१॥

श्रीवल्लभः — श्रियः वल्लभः (ष० तत्०)।
वरदः — वरं ददाति इति (उपपद०)।
दयापरः — दया परा (प्रधाना) यस्य सः (बहु०)।
भक्तप्रियः — भक्ताः प्रियाः यस्य सः (बहु०); अथवा भक्तानां प्रियः (ष० तत्०)।
भवलुण्ठनकोविदः — भवस्य लुण्ठनम् = भवलुण्ठनम् (ष० तत्०); भवलुण्ठने कोविदः (स० तत्०)।
नागशयनः — नागः शयनं यस्य सः (बहु०)।
जगन्निवासः — जगत् निवासः यस्य सः (बहु०); अथवा जगतः निवासः (ष० तत्०)।
प्रतिपदम् — पदे पदे (वीप्सायाम् अव्ययी०)।

जयतु जयतु देवो देवकीनन्दनोऽयं
जयतु जयतु कृष्णो वृष्णिवंशप्रदीपः ।
जयतु जयतु मेघश्यामलः कोमलाङ्गो
जयतु जयतु पृथ्वीभारनाशो मुकुन्दः ॥२॥

देवकीनन्दनः — देवक्याः नन्दनः (ष० तत्०)।
वृष्णिवंशप्रदीपः — वृष्णीनां वंशः = वृष्णिवंशः (ष० तत्०); वृष्णिवंशस्य प्रदीपः (ष० तत्०)।
मेघश्यामलः — मेघः इव श्यामलः (उपमान-कर्म०)।
कोमलाङ्गः — कोमलानि अङ्गानि यस्य सः (बहु०)।
पृथ्वीभारनाशः — पृथ्व्याः भारः = पृथ्वीभारः (ष० तत्०); पृथ्वीभारस्य नाशः यस्मात् सः (बहु०)।

मुकुन्द मूर्ध्ना प्रणिपत्य याचे भवन्तमेकान्तमियन्तमर्थम् ।
अविस्मृतिस्त्वच्चरणारविन्दे भवे भवे मेऽस्तु भवत्प्रसादात् ॥३॥

अविस्मृतिः — न विस्मृतिः (नञ्०)।
त्वच्चरणारविन्दे — चरणौ अरविन्दे इव = चरणारविन्दम् (उपमित०); तव चरणारविन्दम् (ष० तत्०)।
भवत्प्रसादात् — भवतः प्रसादः (ष० तत्०)।

नाहं वन्दे तव चरणयोर्द्वन्द्वमद्वन्द्वहेतोः
कुम्भीपाकं गुरुमपि हरे नारकं नापनेतुम् ।
रम्यां रामां मृदुतनुलतां नन्दने नापि रन्तुम्
भावे भावे हृदयभवने भावयेयं भवन्तम् ॥४॥

अद्वन्द्वहेतोः — न द्वन्द्वम् = अद्वन्द्वम् (नञ्०); अद्वन्द्वस्य हेतुः (ष० तत्०)।
कुम्भीपाकम् — कुम्भ्यां पाकः यस्मिन् सः (बहु०) — नरकविशेषः।
मृदुतनुलताम् — तनुः लता इव = तनुलता (उपमित०); मृद्वी तनुलता यस्याः ताम् (बहु०)।
हृदयभवने — हृदयम् एव भवनम् (रूपक०)।

नास्था धर्मे न वसुनिचये नैव कामोपभोगे
यद्यद्भव्यं भवतु भगवन् पूर्वकर्मानुरूपम् ।
एतत्प्रार्थ्यं मम बहुमतं जन्मजन्मान्तरेऽपि
त्वत्पादाम्भोरुहयुगगता निश्चला भक्तिरस्तु ॥५॥

वसुनिचये — वसूनां निचयः (ष० तत्०)।
कामोपभोगे — कामानाम् उपभोगः (ष० तत्०)।
पूर्वकर्मानुरूपम् — पूर्वाणि कर्माणि = पूर्वकर्माणि (कर्म०); पूर्वकर्मणाम् अनुरूपम् (ष० तत्०)।
बहुमतम् — बहु मतम् (कर्म०)।
जन्मजन्मान्तरे — अन्यत् जन्म = जन्मान्तरम् (मयूरव्यंसकादिः); जन्म च जन्मान्तरं च तयोः समाहारः (समाहार०)।
त्वत्पादाम्भोरुहयुगगता — अम्भसि रोहति इति अम्भोरुहम् (उपपद०); पादौ अम्भोरुहे इव = पादाम्भोरुहे (उपमित०); तव पादाम्भोरुहे = त्वत्पादाम्भोरुहे (ष० तत्०); त्वत्पादाम्भोरुहयोः युगम् (ष० तत्०); त्वत्पादाम्भोरुहयुगं गता (द्वि० तत्०)।
निश्चला — निर्गतं चलनं यस्याः सा (प्रादि-बहु०)।

दिवि वा भुवि वा ममास्तु वासो नरके वा नरकान्तक प्रकामम् ।
अवधीरितशारदारविन्दौ चरणौ ते मरणेऽपि चिन्तयामि ॥६॥

नरकान्तक — नरकस्य अन्तकः (ष० तत्०)।
अवधीरितशारदारविन्दौ — शरदि भवं शारदम् (तद्धितः); शारदं च तत् अरविन्दम् = शारदारविन्दम् (कर्म०); अवधीरितं शारदारविन्दं याभ्यां तौ (बहु०)।

कृष्ण त्वदीयपदपङ्कजपञ्जरान्त-
रद्यैव मे विशतु मानसराजहंसः ।
प्राणप्रयाणसमये कफवातपित्तैः
कण्ठावरोधनविधौ स्मरणं कुतस्ते ॥७॥

त्वदीयपदपङ्कजपञ्जरान्तः — पङ्के जायते इति पङ्कजम् (उपपद०); पदे पङ्कजे इव = पदपङ्कजे (उपमित०); त्वदीये पदपङ्कजे (कर्म०); त्वदीयपदपङ्कजे एव पञ्जरम् (रूपक०); त्वदीयपदपङ्कजपञ्जरस्य अन्तः (ष० तत्०)।
मानसराजहंसः — हंसानां राजा = राजहंसः (ष० तत्०, राजदन्तादित्वात् परनिपातः); मानसम् एव राजहंसः (रूपक०)।
प्राणप्रयाणसमये — प्राणानां प्रयाणम् (ष० तत्०); प्राणप्रयाणस्य समयः (ष० तत्०)।
कफवातपित्तैः — कफः च वातः च पित्तं च (द्वन्द्वः)।
कण्ठावरोधनविधौ — कण्ठस्य अवरोधनम् (ष० तत्०); कण्ठावरोधनस्य विधिः (ष० तत्०)।

चिन्तयामि हरिमेव सन्ततं मन्दमन्दहसिताननाम्बुजम् ।
नन्दगोपतनयं परात्परं नारदादिमुनिवृन्दवन्दितम् ॥८॥

मन्दमन्दहसिताननाम्बुजम् — मन्दं मन्दं हसितम् = मन्दमन्दहसितम्; अम्बुनि जायते इति अम्बुजम् (उपपद०); आननम् अम्बुजम् इव = आननाम्बुजम् (उपमित०); मन्दमन्दहसितम् आननाम्बुजं यस्य तम् (बहु०)।
नन्दगोपतनयम् — नन्दः च असौ गोपः = नन्दगोपः (कर्म०); नन्दगोपस्य तनयः (ष० तत्०)।
परात्परम् — परात् परः (पं० तत्०, अलुक्)।
नारदादिमुनिवृन्दवन्दितम् — नारदः आदिः येषां ते = नारदादयः (बहु०); नारदादयः मुनयः (कर्म०); नारदादिमुनीनां वृन्दम् (ष० तत्०); नारदादिमुनिवृन्देन वन्दितः (तृ० तत्०)।

करचरणसरोजे कान्तिमन्नेत्रमीने
श्रममुषि भुजवीचिव्याकुलेऽगाधमार्गे ।
हरिसरसि विगाह्यापीय तेजोजलौघं
भवमरुपरिखिन्नः खेदमद्य त्यजामि ॥९॥

करचरणसरोजे — करौ च चरणौ च = करचरणानि (द्वन्द्वः); सरसि जायते इति सरोजम् (उपपद०); करचरणानि एव सरोजानि यस्मिन् तस्मिन् (बहु०) — हरिसरसः विशेषणम्।
कान्तिमन्नेत्रमीने — नेत्रे एव मीनौ (रूपक०); कान्तिमन्तौ नेत्रमीनौ यस्मिन् तस्मिन् (बहु०)।
श्रममुषि — श्रमं मुष्णाति इति श्रममुट् (उपपद०)।
भुजवीचिव्याकुले — भुजाः एव वीचयः (रूपक०); भुजवीचिभिः व्याकुलः (तृ० तत्०)।
अगाधमार्गे — न गाधः = अगाधः (नञ्०); अगाधः मार्गः यस्य तस्मिन् (बहु०)।
हरिसरसि — हरिः एव सरः (रूपक०)।
तेजोजलौघम् — तेजः एव जलम् (रूपक०); तेजोजलस्य ओघः (ष० तत्०)।
भवमरुपरिखिन्नः — भवः एव मरुः (रूपक०); भवमरौ परिखिन्नः (स० तत्०)।

सरसिजनयने सशङ्खचक्रे मुरभिदि मा विरमस्व चित्त रन्तुम् ।
सुखकरमपरं न जातु जाने हरिचरणस्मरणामृतेन तुल्यम् ॥१०॥

सरसिजनयने — सरसि जातं = सरसिजम् (उपपद०, अलुक्); सरसिजे इव नयने यस्य तस्मिन् (बहु०)।
सशङ्खचक्रे — शङ्खः च चक्रं च = शङ्खचक्रे (द्वन्द्वः); शङ्खचक्राभ्यां सह वर्तमानः (सहबहु०)।
मुरभिदि — मुरं भिनत्ति इति मुरभित् (उपपद०)।
सुखकरम् — सुखं करोति इति (उपपद०)।
हरिचरणस्मरणामृतेन — हरेः चरणौ (ष० तत्०); हरिचरणयोः स्मरणम् (ष० तत्०); हरिचरणस्मरणम् एव अमृतम् (रूपक०)।

मा भीर्मन्दमनो विचिन्त्य बहुधा यामीश्चिरं यातनाः
नामी नः प्रभवन्ति पापरिपवः स्वामी ननु श्रीधरः ।
आलस्यं व्यपनीय भक्तिसुलभं ध्यायस्व नारायणं
लोकस्य व्यसनापनोदनकरो दासस्य किं न क्षमः ॥११॥

मन्दमनः — मन्दं मनः (कर्म०) — सम्बोधनम्।
पापरिपवः — पापानि एव रिपवः (रूपक०)।
श्रीधरः — श्रियं धरति इति (उपपद०)।
भक्तिसुलभम् — भक्त्या सुलभः (तृ० तत्०)।
व्यसनापनोदनकरः — व्यसनानाम् अपनोदनम् (ष० तत्०); व्यसनापनोदनं करोति इति (उपपद०)।

भवजलधिगतानां द्वन्द्ववाताहतानां
सुतदुहितृकलत्रत्राणभारार्दितानाम् ।
विषमविषयतोये मज्जतामप्लवानां
भवतु शरणमेको विष्णुपोतो नराणाम् ॥१२॥

भवजलधिगतानाम् — जलानि धीयन्ते अस्मिन् इति जलधिः; भवः एव जलधिः (रूपक०); भवजलधिं गताः (द्वि० तत्०)।
द्वन्द्ववाताहतानाम् — द्वन्द्वानि एव वाताः (रूपक०); द्वन्द्ववातैः आहताः (तृ० तत्०)।
सुतदुहितृकलत्रत्राणभारार्दितानाम् — सुताः च दुहितरः च कलत्रं च (द्वन्द्वः); सुतदुहितृकलत्राणां त्राणम् (ष० तत्०); तस्य भारः (ष० तत्०); सुतदुहितृकलत्रत्राणभारेण अर्दिताः (तृ० तत्०)।
विषमविषयतोये — विषयाः एव तोयम् (रूपक०); विषमं च तत् विषयतोयम् (कर्म०)।
अप्लवानाम् — न विद्यते प्लवः येषां ते (नञ्-बहु०)।
विष्णुपोतः — विष्णुः एव पोतः (रूपक०)।

भवजलधिमगाधं दुस्तरं निस्तरेयं
कथमहमिति चेतो मा स्म गाः कातरत्वम् ।
सरसिजदृशि देवे तावकी भक्तिरेका
नरकभिदि निषण्णा तारयिष्यत्यवश्यम् ॥१३॥

भवजलधिम् — भवः एव जलधिः (रूपक०)।
सरसिजदृशि — सरसिजे इव दृशौ यस्य तस्मिन् (बहु०)।
नरकभिदि — नरकं भिनत्ति इति नरकभित् (उपपद०)।

तृष्णातोये मदनपवनोद्धूतमोहोर्मिमाले
दारावर्ते तनयसहजग्राहसङ्घाकुले च ।
संसाराख्ये महति जलधौ मज्जतां नस्त्रिधामन्
पादाम्भोजे वरद भवतो भक्तिनावं प्रयच्छ ॥१४॥

तृष्णातोये — तृष्णा एव तोयं यस्मिन् तस्मिन् (बहु०) — जलधेः विशेषणम्।
मदनपवनोद्धूतमोहोर्मिमाले — मदनः एव पवनः (रूपक०); मदनपवनेन उद्धूताः (तृ० तत्०); मोहाः एव ऊर्मयः (रूपक०); मोहोर्मीणां माला (ष० तत्०); मदनपवनोद्धूता मोहोर्मिमाला यस्मिन् तस्मिन् (बहु०)।
दारावर्ते — दाराः एव आवर्तः यस्मिन् तस्मिन् (बहु०)।
तनयसहजग्राहसङ्घाकुले — तनयाः च सहजाः च (द्वन्द्वः); तनयसहजाः एव ग्राहाः (रूपक०); तेषां सङ्घः (ष० तत्०); तनयसहजग्राहसङ्घेन आकुलः (तृ० तत्०)।
संसाराख्ये — संसारः इति आख्या यस्य तस्मिन् (बहु०)।
त्रिधामन् — त्रीणि धामानि यस्य सः (बहु०) — सम्बोधनम्।
पादाम्भोजे — अम्भसि जायते इति अम्भोजम् (उपपद०); पादौ अम्भोजे इव (उपमित०)।
भक्तिनावम् — भक्तिः एव नौः (रूपक०)।

मा द्राक्षं क्षीणपुण्यान् क्षणमपि भवतो भक्तिहीनान् पदाब्जे
मा श्रौषं श्राव्यबन्धं तव चरितमपास्यान्यदाख्यानजातम् ।
मा स्मार्षं माधव त्वामपि भुवनपते चेतसापह्नुवानान्
मा भूवं त्वत्सपर्याव्यतिकररहितो जन्मजन्मान्तरेऽपि ॥१५॥

क्षीणपुण्यान् — क्षीणानि पुण्यानि येषां तान् (बहु०)।
भक्तिहीनान् — भक्त्या हीनाः (तृ० तत्०)।
पदाब्जे — अप्सु जायते इति अब्जम् (उपपद०); पदे अब्जे इव (उपमित०)।
श्राव्यबन्धम् — श्राव्यः बन्धः (रचना) यस्य तत् (बहु०)।
अन्यदाख्यानजातम् — अन्यत् आख्यानम् (कर्म०); अन्याख्यानानां जातम् (समूहः) (ष० तत्०)।
भुवनपते — भुवनानां पतिः (ष० तत्०)।
त्वत्सपर्याव्यतिकररहितः — तव सपर्या (ष० तत्०); त्वत्सपर्यायाः व्यतिकरः (सम्बन्धः) (ष० तत्०); त्वत्सपर्याव्यतिकरेण रहितः (तृ० तत्०)।
जन्मजन्मान्तरे — श्लोके ५ इव।

जिह्वे कीर्तय केशवं मुररिपुं चेतो भज श्रीधरं
पाणिद्वन्द्व समर्चयाच्युतकथाश्श्रोत्रद्वय त्वं शृणु ।
कृष्णं लोकय लोचनद्वय हरेर्गच्छाङ्घ्रियुग्मालयं
जिघ्र घ्राण मुकुन्दपादतुलसीं मूर्धन् नमाधोक्षजम् ॥१६॥

मुररिपुम् — मुरस्य रिपुः (ष० तत्०)।
पाणिद्वन्द्व — पाण्योः द्वन्द्वम् (ष० तत्०) — सम्बोधनम्।
अच्युतकथाः — न च्युतः = अच्युतः (नञ्०); अच्युतस्य कथाः (ष० तत्०)।
श्रोत्रद्वय — श्रोत्रयोः द्वयम् (ष० तत्०)।
लोचनद्वय — लोचनयोः द्वयम् (ष० तत्०)।
अङ्घ्रियुग्म — अङ्घ्र्योः युग्मम् (ष० तत्०) — सम्बोधनम्। (“हरेर्गच्छाङ्घ्रियुग्मालयम्” = हरेः गच्छ अङ्घ्रियुग्म आलयम् — “आलयम्” पृथक्पदम्।)
मुकुन्दपादतुलसीम् — मुकुन्दस्य पादौ (ष० तत्०); मुकुन्दपादयोः तुलसी (ष० तत्०)।
अधोक्षजम् — अधः (तिरस्कृतम्) अक्षजं (इन्द्रियजं ज्ञानम्) येन सः (बहु०)।

हे लोकाश्शृणुत प्रसूतिमरणव्याधेश्चिकित्सामिमां
योगज्ञास्समुदाहरन्ति मुनयो यां याज्ञवल्क्यादयः ।
अन्तर्ज्योतिरमेयमेकममृतं कृष्णाख्यमापीयतां
तत्पीतं परमौषधं वितनुते निर्वाणमात्यन्तिकम् ॥१७॥

प्रसूतिमरणव्याधेः — प्रसूतिः च मरणं च तयोः समाहारः (समाहार०); प्रसूतिमरणम् एव व्याधिः (रूपक०)।
योगज्ञाः — योगं जानन्ति इति (उपपद०)।
याज्ञवल्क्यादयः — याज्ञवल्क्यः आदिः येषां ते (बहु०)।
अन्तर्ज्योतिः — अन्तः वर्तमानं ज्योतिः (मध्यमपदलोपी कर्म०)।
अमेयम् — न मेयम् (नञ्०)।
अमृतम् — न मृतम् (नञ्०)।
कृष्णाख्यम् — कृष्णः इति आख्या यस्य तत् (बहु०)।
परमौषधम् — परमं च तत् औषधम् (कर्म०)।

हे मर्त्याः परमं हितं शृणुत वो वक्ष्यामि संक्षेपतः
संसारार्णवमापदूर्मिबहुलं सम्यक्प्रविश्य स्थिताः ।
नानाज्ञानमपास्य चेतसि नमो नारायणायेत्यमुं
मन्त्रं सप्रणवं प्रणामसहितं प्रावर्तयध्वं मुहुः ॥१८॥

संसारार्णवम् — संसारः एव अर्णवः (रूपक०)।
आपदूर्मिबहुलम् — आपदः एव ऊर्मयः (रूपक०); आपदूर्मयः बहुलाः यस्मिन् तम् (बहु०)।
नानाज्ञानम् — नाना (बहुविधम्) ज्ञानम् (कर्म०)।
सप्रणवम् — प्रणवेन सह वर्तमानम् (सहबहु०)।
प्रणामसहितम् — प्रणामेन सहितम् (तृ० तत्०)।

पृथ्वी रेणुरणुः पयांसि कणिका फल्गुस्फुलिङ्गो लघुः
तेजो निश्वसनं मरुत्तनुतरं रन्ध्रं सुसूक्ष्मं नभः ।
क्षुद्रा रुद्रपितामहप्रभृतयः कीटास्समस्तास्सुराः
दृष्टे यत्र स तावको विजयते श्रीपादधूलीकणः ॥१९॥

फल्गुस्फुलिङ्गः — फल्गुः (तुच्छः) स्फुलिङ्गः (कर्म०)।
सुसूक्ष्मम् — सुष्ठु सूक्ष्मम् (प्रादि०)।
रुद्रपितामहप्रभृतयः — रुद्रः च पितामहः च (द्वन्द्वः); रुद्रपितामहौ प्रभृती येषां ते (बहु०)।
श्रीपादधूलीकणः — श्रीमन्तौ पादौ = श्रीपादौ (मध्यमपदलोपी कर्म०); श्रीपादयोः धूली (ष० तत्०); श्रीपादधूल्याः कणः (ष० तत्०)।
(“मरुत्तनुतरम्” समासः न — मरुत् + तनुतरम् इति सन्धिः।)

बद्धेनाञ्जलिना नतेन शिरसा गात्रैः सरोमोद्गमैः
कण्ठेन स्वरगद्गदेन नयनेनोद्गीर्णबाष्पाम्बुना ।
नित्यं त्वच्चरणारविन्दयुगलध्यानामृतास्वादिनां
अस्माकं सरसीरुहाक्ष सततं सम्पद्यतां जीवितम् ॥२०॥

सरोमोद्गमैः — रोम्णाम् उद्गमः (ष० तत्०); रोमोद्गमेन सह वर्तमानानि (सहबहु०)।
स्वरगद्गदेन — स्वरेण गद्गदः (तृ० तत्०)।
उद्गीर्णबाष्पाम्बुना — बाष्पम् एव अम्बु (रूपक०); उद्गीर्णं बाष्पाम्बु येन तेन (बहु०)।
त्वच्चरणारविन्दयुगलध्यानामृतास्वादिनाम् — चरणौ अरविन्दे इव (उपमित०); तव चरणारविन्दे (ष० तत्०); त्वच्चरणारविन्दयोः युगलम् (ष० तत्०); तस्य ध्यानम् (ष० तत्०); तत् ध्यानम् एव अमृतम् (रूपक०); त्वच्चरणारविन्दयुगलध्यानामृतम् आस्वदन्ते इति (उपपद०)।
सरसीरुहाक्ष — सरस्यां रोहति इति सरसीरुहम् (उपपद०); सरसीरुहे इव अक्षिणी यस्य सः (बहु०, षच् समासान्तः)।

हे गोपालक हे कृपाजलनिधे हे सिन्धुकन्यापते
हे कंसान्तक हे गजेन्द्रकरुणापारीण हे माधव ।
हे रामानुज हे जगत्त्रयगुरो हे पुण्डरीकाक्ष मां
हे गोपीजननाथ पालय परं जानामि न त्वां विना ॥२१॥

गोपालक — गाः पालयति इति गोपालः (उपपद०), स एव गोपालकः।
कृपाजलनिधे — जलानि निधीयन्ते अस्मिन् इति जलनिधिः; कृपायाः जलनिधिः (ष० तत्०)।
सिन्धुकन्यापते — सिन्धोः कन्या (ष० तत्०); सिन्धुकन्यायाः पतिः (ष० तत्०)।
कंसान्तक — कंसस्य अन्तकः (ष० तत्०)।
गजेन्द्रकरुणापारीण — गजानाम् इन्द्रः (ष० तत्०); गजेन्द्रे करुणा (स० तत्०); गजेन्द्रकरुणायां पारीणः (स० तत्०)।
रामानुज — रामस्य अनुजः (ष० तत्०)।
जगत्त्रयगुरो — जगतां त्रयम् (ष० तत्०); जगत्त्रयस्य गुरुः (ष० तत्०)।
पुण्डरीकाक्ष — पुण्डरीके इव अक्षिणी यस्य सः (बहु०)।
गोपीजननाथ — गोप्यः एव जनाः = गोपीजनाः (कर्म०); गोपीजनानां नाथः (ष० तत्०)।

भक्तापायभुजङ्गगारुडमणिस्त्रैलोक्यरक्षामणिः
गोपीलोचनचातकाम्बुदमणिः सौन्दर्यमुद्रामणिः ।
यः कान्तामणिरुक्मिणीघनकुचद्वन्द्वैकभूषामणिः
श्रेयो देवशिखामणिर्दिशतु नो गोपालचूडामणिः ॥२२॥

भक्तापायभुजंगगारुडमणिः — भक्तानाम् अपायाः (ष० तत्०); भुजेन (कुटिलं) गच्छति इति भुजंगः (उपपद०); भक्तापायाः एव भुजंगाः (रूपक०); गरुडस्य अयं गारुडः (तद्धितः); गारुडः मणिः (कर्म०); भक्तापायभुजंगानां गारुडमणिः (ष० तत्०)।
त्रैलोक्यरक्षामणिः — त्रयाणां लोकानां समाहारः त्रिलोकी, सा एव त्रैलोक्यम्; त्रैलोक्यस्य रक्षा (ष० तत्०); त्रैलोक्यरक्षायै मणिः (च० तत्०)।
गोपीलोचनचातकाम्बुदमणिः — गोपीनां लोचनानि (ष० तत्०); गोपीलोचनानि एव चातकाः (रूपक०); अम्बु ददाति इति अम्बुदः (उपपद०); अम्बुदेषु मणिः (श्रेष्ठः) (स० तत्०); गोपीलोचनचातकानाम् अम्बुदमणिः (ष० तत्०)।
सौन्दर्यमुद्रामणिः — सौन्दर्यस्य मुद्रा (ष० तत्०); सौन्दर्यमुद्रायाः मणिः (ष० तत्०)।
कान्तामणिरुक्मिणीघनकुचद्वन्द्वैकभूषामणिः — कान्तासु मणिः = कान्तामणिः (स० तत्०); कान्तामणिः च असौ रुक्मिणी (कर्म०); घनौ कुचौ (कर्म०); घनकुचयोः द्वन्द्वम् (ष० तत्०); कान्तामणिरुक्मिण्याः घनकुचद्वन्द्वम् (ष० तत्०); एका भूषा = एकभूषा (कर्म०); एकभूषा मणिः (कर्म०); कान्तामणिरुक्मिणीघनकुचद्वन्द्वस्य एकभूषामणिः (ष० तत्०)।
देवशिखामणिः — शिखायां मणिः (स० तत्०); देवानां शिखामणिः (ष० तत्०)।
गोपालचूडामणिः — चूडायां मणिः (स० तत्०); गोपालानां चूडामणिः (ष० तत्०)।

शत्रुच्छेदैकमन्त्रं सकलमुपनिषद्वाक्यसम्पूज्यमन्त्रं
संसारोत्तारमन्त्रं समुपचिततमःसङ्घनिर्याणमन्त्रम् ।
सर्वैश्वर्यैकमन्त्रं व्यसनभुजगसन्दष्टसन्त्राणमन्त्रं
जिह्वे श्रीकृष्णमन्त्रं जप जप सततं जन्मसाफल्यमन्त्रम् ॥२३॥

शत्रुच्छेदैकमन्त्रम् — शत्रूणां छेदः (ष० तत्०); एकः मन्त्रः (कर्म०); शत्रुच्छेदाय एकमन्त्रः (च० तत्०)।
उपनिषद्वाक्यसम्पूज्यमन्त्रम् (“सकलम्” पृथक् विशेषणम्) — उपनिषदां वाक्यानि (ष० तत्०); उपनिषद्वाक्यैः सम्पूज्यः (तृ० तत्०); उपनिषद्वाक्यसम्पूज्यः मन्त्रः (कर्म०)।
संसारोत्तारमन्त्रम् — संसारात् उत्तारः (पं० तत्०); संसारोत्ताराय मन्त्रः (च० तत्०)।
समुपचिततमःसंघनिर्याणमन्त्रम् — समुपचितं तमः (कर्म०); समुपचिततमसां संघः (ष० तत्०); तस्य निर्याणम् (निष्कासनम्) (ष० तत्०); तस्मै मन्त्रः (च० तत्०)।
सर्वैश्वर्यैकमन्त्रम् — सर्वाणि ऐश्वर्याणि (कर्म०); सर्वैश्वर्याय एकमन्त्रः (च० तत्०)।
व्यसनभुजगसन्दष्टसन्त्राणमन्त्रम् — व्यसनानि एव भुजगाः (रूपक०); व्यसनभुजगैः सन्दष्टाः (तृ० तत्०); तेषां सन्त्राणम् (ष० तत्०); तस्मै मन्त्रः (च० तत्०)।
श्रीकृष्णमन्त्रम् — श्रीकृष्णस्य मन्त्रः (ष० तत्०)।
जन्मसाफल्यमन्त्रम् — जन्मनः साफल्यम् (ष० तत्०); जन्मसाफल्याय मन्त्रः (च० तत्०)।

व्यामोहप्रशमौषधं मुनिमनोवृत्तिप्रवृत्त्यौषधं
दैत्येन्द्रार्तिकरौषधं त्रिभुवनीसञ्जीवनैकौषधम् ।
भक्तात्यन्तहितौषधं भवभयप्रध्वंसनैकौषधं
श्रेयःप्राप्तिकरौषधं पिब मनः श्रीकृष्णदिव्यौषधम् ॥२४॥

व्यामोहप्रशमौषधम् — व्यामोहस्य प्रशमः (ष० तत्०); व्यामोहप्रशमाय औषधम् (च० तत्०)।
मुनिमनोवृत्तिप्रवृत्त्यौषधम् — मुनीनां मनः (ष० तत्०); मुनिमनसः वृत्तिः (ष० तत्०); तस्याः प्रवृत्तिः (ष० तत्०); तस्यै औषधम् (च० तत्०)।
दैत्येन्द्रार्तिकरौषधम् — दैत्यानाम् इन्द्राः (ष० तत्०); दैत्येन्द्राणाम् आर्तिः (ष० तत्०); दैत्येन्द्रार्तिं करोति इति (उपपद०); दैत्येन्द्रार्तिकरं च तत् औषधम् (कर्म०)।
त्रिभुवनीसञ्जीवनैकौषधम् — त्रयाणां भुवनानां समाहारः त्रिभुवनी (द्विगुः); त्रिभुवन्याः सञ्जीवनम् (ष० तत्०); एकम् औषधम् (कर्म०); त्रिभुवनीसञ्जीवनाय एकौषधम् (च० तत्०)।
भक्तात्यन्तहितौषधम् — अत्यन्तं हितम् (सुप्सुपा); भक्तेभ्यः अत्यन्तहितम् (च० तत्०); भक्तात्यन्तहितं च तत् औषधम् (कर्म०)।
भवभयप्रध्वंसनैकौषधम् — भवात् भयम् (पं० तत्०); भवभयस्य प्रध्वंसनम् (ष० तत्०); भवभयप्रध्वंसनाय एकौषधम् (च० तत्०)।
श्रेयःप्राप्तिकरौषधम् — श्रेयसः प्राप्तिः (ष० तत्०); श्रेयःप्राप्तिं करोति इति (उपपद०); श्रेयःप्राप्तिकरं च तत् औषधम् (कर्म०)।
श्रीकृष्णदिव्यौषधम् — दिव्यं च तत् औषधम् (कर्म०); श्रीकृष्णः एव दिव्यौषधम् (रूपक०)।

आम्नायाभ्यसनान्यरण्यरुदितं वेदव्रतान्यन्वहं
मेदश्छेदफलानि पूर्तविधयः सर्वे हुतं भस्मनि ।
तीर्थानामवगाहनानि च गजस्नानं विना यत्पद-
द्वन्द्वाम्भोरुहसंस्मृतिं विजयते देवः स नारायणः ॥२५॥

आम्नायाभ्यसनानि — आम्नायानाम् अभ्यसनानि (ष० तत्०)।
अरण्यरुदितम् — अरण्ये रुदितम् (स० तत्०)।
वेदव्रतानि — वेदस्य व्रतानि (ष० तत्०)।
अन्वहम् — अहनि अहनि (वीप्सायाम् अव्ययी०)।
मेदश्छेदफलानि — मेदसः छेदः (ष० तत्०); मेदश्छेदः फलं येषां तानि (बहु०)।
पूर्तविधयः — पूर्तस्य विधयः (ष० तत्०)।
गजस्नानम् — गजस्य स्नानम् (ष० तत्०)।
यत्पदद्वन्द्वाम्भोरुहसंस्मृतिम् — यस्य पदे (ष० तत्०); यत्पदयोः द्वन्द्वम् (ष० तत्०); तत् अम्भोरुहम् इव (उपमित०); यत्पदद्वन्द्वाम्भोरुहस्य संस्मृतिः (ष० तत्०)।

श्रीमन्नाम प्रोच्य नारायणाख्यं के न प्रापुर्वाञ्छितं पापिनोऽपि ।
हा नः पूर्वं वाक् प्रवृत्ता न तस्मिन् तेन प्राप्तं गर्भवासादिदुःखम् ॥२६॥

श्रीमन्नाम — श्रीमत् च तत् नाम (कर्म०)।
नारायणाख्यम् — नारायणः इति आख्या यस्य तत् (बहु०)।
गर्भवासादिदुःखम् — गर्भे वासः (स० तत्०); गर्भवासः आदिः यस्य तत् (बहु०); गर्भवासादि च तत् दुःखम् (कर्म०)।

मज्जन्मनः फलमिदं मधुकैटभारे
मत्प्रार्थनीयमदनुग्रह एष एव ।
त्वद्भृत्यभृत्यपरिचारकभृत्यभृत्य-
भृत्यस्य भृत्य इति मां स्मर लोकनाथ ॥२७॥

मज्जन्मनः — मम जन्म (ष० तत्०)।
मधुकैटभारे — मधुः च कैटभः च (द्वन्द्वः); मधुकैटभयोः अरिः (ष० तत्०)।
मत्प्रार्थनीयम् — मया प्रार्थनीयम् (तृ० तत्०)।
मदनुग्रहः — मयि अनुग्रहः (स० तत्०)।
त्वद्भृत्यभृत्यपरिचारकभृत्यभृत्यभृत्यस्य — तव भृत्यः (ष० तत्०); तस्य भृत्यः; तस्य परिचारकः; तस्य भृत्यः; तस्य भृत्यः; तस्य भृत्यः — सर्वत्र ष० तत्०।
लोकनाथ — लोकानां नाथः (ष० तत्०)।

नाथे नः पुरुषोत्तमे त्रिजगतामेकाधिपे चेतसा
सेव्ये स्वस्य पदस्य दातरि सुरे नारायणे तिष्ठति ।
यं कञ्चित् पुरुषाधमं कतिपयग्रामेशमल्पार्थदं
सेवायै मृगयामहे नरमहो मूका वराका वयम् ॥२८॥

पुरुषोत्तमे — पुरुषेषु उत्तमः (निर्धारणे स० तत्०)।
त्रिजगताम् — त्रयाणां जगतां समाहारः (द्विगुः)।
एकाधिपे — एकः अधिपः (कर्म०)।
पुरुषाधमम् — पुरुषेषु अधमः (स० तत्०)।
कतिपयग्रामेशम् — कतिपये ग्रामाः (कर्म०); कतिपयग्रामाणाम् ईशः (ष० तत्०)।
अल्पार्थदम् — अल्पः अर्थः (कर्म०); अल्पार्थं ददाति इति (उपपद०)।

मदन परिहर स्थितिं मदीये मनसि मुकुन्दपदारविन्दधाम्नि ।
हरनयनकृशानुना कृशोऽसि स्मरसि न चक्रपराक्रमं मुरारेः ॥२९॥

मुकुन्दपदारविन्दधाम्नि — मुकुन्दस्य पदे (ष० तत्०); पदे अरविन्दे इव (उपमित०); मुकुन्दपदारविन्दयोः धाम (ष० तत्०) — मनसः विशेषणम्।
हरनयनकृशानुना — हरस्य नयनम् (ष० तत्०); हरनयनस्य कृशानुः (ष० तत्०)।
चक्रपराक्रमम् — चक्रस्य पराक्रमः (ष० तत्०)।

तत्त्वं ब्रुवाणानि परं परस्मात् मधु क्षरन्तीव सतां फलानि ।
प्रावर्तय प्राञ्जलिरस्मि जिह्वे नामानि नारायणगोचराणि ॥३०॥

प्राञ्जलिः — प्रबद्धः अञ्जलिः येन सः (प्रादि-बहु०)।
नारायणगोचराणि — नारायणः गोचरः (विषयः) येषां तानि (बहु०)।

इदं शरीरं परिणामपेशलं पतत्यवश्यं श्लथसन्धिजर्जरम् ।
किमौषधैः क्लिश्यसि मूढ दुर्मते निरामयं कृष्णरसायनं पिब ॥३१॥

परिणामपेशलम् — परिणामे पेशलम् (स० तत्०)।
श्लथसन्धिजर्जरम् — श्लथाः सन्धयः (कर्म०); श्लथसन्धिभिः जर्जरम् (तृ० तत्०)।
दुर्मते — दुष्टा मतिः यस्य सः (बहु०)।
निरामयम् — निर्गतः आमयः यस्मात् तत् (प्रादि-बहु०)।
कृष्णरसायनम् — कृष्णः एव रसायनम् (रूपक०)।

दारा वाराकरवरसुता ते तनूजो विरिञ्चिः
स्तोता वेदस्तव सुरगणो भृत्यवर्गः प्रसादः ।
मुक्तिर्माया जगदविकलं तावकी देवकी ते
माता मित्रं बलरिपुसुतस्त्वय्यतोऽन्यन्न जाने ॥३२॥

वाराकरवरसुता — वाराम् आकरः (ष० तत्०); वरा सुता (कर्म०); वाराकरस्य वरसुता (ष० तत्०)।
सुरगणः — सुराणां गणः (ष० तत्०)।
भृत्यवर्गः — भृत्यानां वर्गः (ष० तत्०)।
अविकलम् — न विकलम् (नञ्०)।
बलरिपुसुतः — बलस्य रिपुः (ष० तत्०); बलरिपोः सुतः (ष० तत्०)।

कृष्णो रक्षतु नो जगत्त्रयगुरुः कृष्णं नमस्याम्यहं
कृष्णेनामरशत्रवो विनिहताः कृष्णाय तस्मै नमः ।
कृष्णादेव समुत्थितं जगदिदं कृष्णस्य दासोऽस्म्यहं
कृष्णे तिष्ठति सर्वमेतदखिलं हे कृष्ण रक्षस्व माम् ॥३३॥

जगत्त्रयगुरुः — जगतां त्रयम् (ष० तत्०); जगत्त्रयस्य गुरुः (ष० तत्०)।
अमरशत्रवः — न मराः = अमराः (नञ्०); अमराणां शत्रवः (ष० तत्०)।

स त्वं प्रसीद भगवन् कुरु मय्यनाथे
विष्णो कृपां परमकारुणिकः किल त्वम् ।
संसारसागरनिमग्नमनन्तदीनं
उद्धर्तुमर्हसि हरे पुरुषोत्तमोऽसि ॥३४॥

अनाथे — न विद्यते नाथः यस्य तस्मिन् (नञ्-बहु०)।
परमकारुणिकः — परमः कारुणिकः (कर्म०)।
संसारसागरनिमग्नम् — संसारः एव सागरः (रूपक०); संसारसागरे निमग्नः (स० तत्०)।
अनन्तदीनम् — अनन्तं (अत्यन्तं) दीनम् (सुप्सुपा)।
पुरुषोत्तमः — पुरुषेषु उत्तमः (स० तत्०)।

नमामि नारायणपादपङ्कजं करोमि नारायणपूजनं सदा ।
वदामि नारायणनाम निर्मलं स्मरामि नारायणतत्त्वमव्ययम् ॥३५॥

नारायणपादपङ्कजम् — नारायणस्य पादौ (ष० तत्०); नारायणपादौ पङ्कजे इव (उपमित०)।
नारायणपूजनम् — नारायणस्य पूजनम् (ष० तत्०)।
नारायणनाम — नारायणस्य नाम (ष० तत्०)।
निर्मलम् — निर्गतं मलं यस्मात् तत् (प्रादि-बहु०)।
नारायणतत्त्वम् — नारायणस्य तत्त्वम् (ष० तत्०)।
अव्ययम् — न विद्यते व्ययः यस्य तत् (नञ्-बहु०)।

श्रीनाथ नारायण वासुदेव श्रीकृष्ण भक्तप्रिय चक्रपाणे ।
श्रीपद्मनाभाच्युत कैटभारे श्रीराम पद्माक्ष हरे मुरारे ॥३६॥

श्रीनाथ — श्रियः नाथः (ष० तत्०)।
भक्तप्रिय — भक्ताः प्रियाः यस्य सः (बहु०)।
चक्रपाणे — चक्रं पाणौ यस्य सः (व्यधिकरण-बहु०)।
पद्मनाभ — पद्मं नाभौ यस्य सः (व्यधिकरण-बहु०, अच् समासान्तः)।
अच्युत — न च्युतः (नञ्०)।
कैटभारे — कैटभस्य अरिः (ष० तत्०)।
पद्माक्ष — पद्मे इव अक्षिणी यस्य सः (बहु०)।
मुरारे — मुरस्य अरिः (ष० तत्०)।

अनन्त वैकुण्ठ मुकुन्द कृष्ण गोविन्द दामोदर माधवेति ।
वक्तुं समर्थोऽपि न वक्ति कश्चिदहो जनानां व्यसनाभिमुख्यम् ॥३७॥

अनन्त — न विद्यते अन्तः यस्य सः (नञ्-बहु०)।
गोविन्द — गां विन्दति इति (उपपद०)।
दामोदर — दाम उदरे यस्य सः (व्यधिकरण-बहु०)।
व्यसनाभिमुख्यम् — व्यसने आभिमुख्यम् (स० तत्०)।

कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा बुद्ध्यात्मना वा प्रकृतेः स्वभावात् ।
करोमि यद्यत् सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पयामि ॥३७.१॥

(“मनसेन्द्रियैः” = मनसा + इन्द्रियैः, “बुद्ध्यात्मना” = बुद्ध्या + आत्मना — एते सन्धयः, न समासाः।)

ध्यायन्ति ये विष्णुमनन्तमव्ययं हृत्पद्ममध्ये सततं व्यवस्थितम् ।
समाहितानां सतताभयप्रदं ते यान्ति सिद्धिं परमां च वैष्णवीम् ॥३८॥

हृत्पद्ममध्ये — हृत् एव पद्मम् (रूपक०); हृत्पद्मस्य मध्यम् (ष० तत्०)।
सतताभयप्रदम् — न भयम् = अभयम् (नञ्०); सततम् अभयम् (सुप्सुपा); सतताभयं प्रददाति इति (उपपद०)।

क्षीरसागरतरङ्गशीकरासारतारकितचारुमूर्तये ।
भोगिभोगशयनीयशायिने माधवाय मधुविद्विषे नमः ॥३९॥

क्षीरसागरतरङ्गशीकरासारतारकितचारुमूर्तये — क्षीरस्य सागरः (ष० तत्०); तस्य तरङ्गाः (ष० तत्०); तेषां शीकराः (ष० तत्०); तेषाम् आसारः (ष० तत्०); क्षीरसागरतरङ्गशीकरासारेण तारकिता (तृ० तत्०); चार्वी मूर्तिः (कर्म०); क्षीरसागरतरङ्गशीकरासारतारकिता चारुमूर्तिः यस्य तस्मै (बहु०)।
भोगिभोगशयनीयशायिने — भोगः अस्य अस्ति इति भोगी (सर्पः, तद्धितः); भोगिनः भोगः (ष० तत्०); भोगिभोगः एव शयनीयम् (रूपक०); भोगिभोगशयनीये शेते इति (उपपद०)।
मधुविद्विषे — मधोः विद्विट् (ष० तत्०)।

यस्य प्रियौ श्रुतिधरौ कविलोकवीरौ मित्रे द्विजन्मवरपद्मशरावभूताम् ।
तेनाम्बुजाक्षचरणाम्बुजषट्पदेन राज्ञा कृता कृतिरियं कुलशेखरेण ॥४०॥

श्रुतिधरौ — श्रुतिं धरतः इति (उपपद०)।
कविलोकवीरौ — कवीनां लोकः (ष० तत्०); कविलोके वीरौ (स० तत्०)।
द्विजन्मवरपद्मशरौ — द्विः जन्म येषां ते द्विजन्मानः (बहु०); द्विजन्मसु वरौ (स० तत्०); पद्मः च शरः च (द्वन्द्वः); द्विजन्मवरौ पद्मशरौ (कर्म०)। (“पद्मशरावभूताम्” = पद्मशरौ + अभूताम्।)
अम्बुजाक्षचरणाम्बुजषट्पदेन — अम्बुजे इव अक्षिणी यस्य सः अम्बुजाक्षः (बहु०); अम्बुजाक्षस्य चरणौ (ष० तत्०); चरणौ अम्बुजे इव (उपमित०); षट् पादाः यस्य सः षट्पदः (बहु०); अम्बुजाक्षचरणाम्बुजयोः षट्पदः (ष० तत्०)।
कुलशेखरेण — कुलस्य शेखरः (ष० तत्०)।